In het spoor van de Belgica

Begin 2008 vertoefden bijna honderd Belgen in Antarctica. Hun doel: het spoor van de Belgische poolreiziger Adrien de Gerlache volgen en aan land gaan op de vier 'Belgische' eilanden. Samen zetten ze als eerste mensen ooit voet aan wal op Gent Eiland.

Adrien de Gerlache de Gomery (1866-1934) leidde tussen 1897 en 1899 de eerste puur wetenschappelijke expeditie in Antarctica. Hij ontdekte er de Gerlache Straat en tal van eilanden. De Belgica-expeditie was ook de eerste die overwinterde in het pakijs. Aan boord waren bovendien de Noor Roald Amundsen en de Amerikaan Frederick Cook, die later zelf een belangrijke rol zouden spelen in de geschiedenis van de poolgebieden.

De expeditie van de Gerlache heeft nog tot op de dag van vandaag een gunstige invloed op het imago van België. Adrien de Gerlache gaf in totaal 87 namen aan zijn geografische ontdekkingen. Vooral sponsors, familieleden en bekende personen werden op deze manier vereeuwigd. En zo komt het dat de ruim 25.000 toeristen die jaarlijks naar het Antarctische Schiereiland reizen, niet om België heen kunnen. Ze varen onder meer langs Luik Eiland, Brabant Eiland, Gent Eiland, Antwerpen Eiland en door de Vlaanderen Baai.

Borstbeeld

Met 93 landgenoten en een handvol buitenlanders gaan we op 24 januari in Ushuaia (Argentinië) aan boord van de Polar Star, de ijsbreker die de volgende tien dagen ons verblijf zal zijn. Nooit eerder reisden zovele Belgen samen naar het Antarctische Schiereiland, een van de mooiste natuurgebieden ter wereld. We maken deel uit van de expeditiecruise ‘In het Spoor van de Belgica’, georganiseerd door het Brugse reisbureau Asteria Expeditions.

Enkele uren eerder waren we getuige van de plechtige inhuldiging van het borstbeeld van Adrien de Gerlache op de nieuwe wandelboulevard van Ushuaia, vlakbij de pier waar de meeste cruises naar Antarctica vertrekken. Herman Hannon, stichter van Asteria Expeditions, en Jozef Verlinden, biograaf van de Gerlache, namen het initiatief voor het plaatsen van het beeld. Zij zijn ook de bezielers van de permanente tentoonstelling over Adrien de Gerlache en de Belgica-expeditie in het maritieme museum van Ushuaia, die op 18 januari 2000 werd geopend. Het borstbeeld in brons, van de hand van Hasselaar Jos Carmans, is 2,60 meter hoog en weegt 1,5 ton en staat op een sokkel van Carrara-marmer, waarop in vier talen (Engels, Spaans, Nederlands en Frans) een korte tekst staat over de Gerlache.

De ‘Belgische’ eilanden

Onze expeditie is vooral bijzonder door de ‘Belgische’ eilanden die we bezoeken. Ze zijn genoemd naar de steden en provincies die de Belgica-expeditie van Adrien de Gerlache financieel het meest ondersteunden. De eerste afspraak is op Luik Eiland, waar zelden iemand aan land is gegaan. Het smalle strand van Macleod Point biedt net voldoende plaats voor ons allemaal. Drijfnat – het weer is ook Belgisch – keren we terug naar ons schip waarop we kunnen genieten van een warme douche. Die luxe had de Belgica-expeditie 110 jaar geleden niet.

Wanneer we de volgende dag Brabant Eiland, meer bepaald in Buls Bay, bereiken, is het gestopt met regenen, al blijft de lucht betrokken. Net als onze landing op Luik Eiland, worden we met de zodiacs op een erg smal keienstrand gedropt. Lange wandelingen maken zit er dus niet in. De baai is omringd met prachtige gletsjers in verschillende tinten blauw. Geregeld breken er met een onheilspellend gedonder stukken af, recht de zee in. Dit veroorzaakt grote golven, waardoor ons strand nog wat kleiner wordt. Buls Bay is genoemd naar Karel Buls, burgemeester van Brussel tussen 1881 en 1899.

Wanneer we met het schip weer onderweg zijn naar de volgende bestemming, vergasten twee bultrugwalvissen, moeder en kalf, ons op een onvergetelijke show. Gedurende bijna een halfuur springen ze uit het water en zwaaien ze ons toe met hun staart en vinnen.

Of de bultruggen een zonnedans uitvoeren, zullen we nooit te weten komen, maar wanneer we in de vroege namiddag Wilhelmina Bay bereiken, breekt het wolkendek open, en kunnen we – eindelijk – genieten van een zonnige dag. En Antarctica ziet er opeens honderd keer mooier uit. In Wilhelmina Bay, genoemd naar de koningin van Nederland tussen 1890 en 1948, ontmoeten we Dixie Dansercoer en zijn team. Zij hebben met het zeilschip de Euronav alle landingen van de Belgica-expeditie 110 jaar geleden overgedaan.

Na een hartelijke verwelkoming van de Euronav-bemanning, brengen we een bezoek aan Louise Eiland, genoemd naar de zus van Adrien de Gerlache. Opnieuw een erg smalle landingsplaats, maar dat kan ons niet deren. De zon schijnt volop, en we zien op het eiland wat ezelspinguïns en een luierende Weddellzeehond.

Gent Eiland

Op 29 januari schrijft onze expeditie geschiedenis door aan land te gaan op Gent Eiland. Nog nooit heeft iemand dit eiland betreden, zelfs de leden van de Belgica-expeditie niet. Baron Bernard de Gerlache, de kleinzoon van Adrien, is de eerste die er voet aan wal zet. Het is 'dankzij' de opwarming van de aarde dat we dit eiland kunnen bezoeken. Tot voor kort was het volledig bedekt met ijs, maar een deel is weggesmolten waardoor er een strandje is vrijgekomen. Gent Eiland ligt in het Schollaert Kanaal, genoemd naar Frans Schollaert, minister van Binnenlandse Zaken ten tijde van de Belgica-expeditie.

Onze volgende landing is Danco Eiland. Mechelaar Emile Danco was wetenschapper aan boord van de Belgica, maar stierf op 5 juni 1898, dus tijdens de lange poolnacht, aan een hartkwaal. Er is ook een gebied op het continent dat hem verwijst: de Danco Kust. Wanneer we op Danco Eiland aan land gaan, heeft de zon zich opnieuw verscholen achter een dik wolkendek. Daar valt deze keer geen regen uit, maar sneeuw. Dit houdt ons niet tegen om een steile, met keien bedekte heuvel te beklimmen om er een kolonie ezelspinguïns te bezoeken. De eieren zijn allang uitgebroed, zodat we vele kuikens zien.

Op Antwerpen Eiland krijgen we een rondleiding op Palmer Station. Het is de kleinste van de drie Amerikaanse onderzoeksbasissen in Antarctica. Momenteel werken er 32 mensen. Tien zijn wetenschapper, de rest is ondersteunend personeel. Het laatste ‘Belgische’ eiland op ons programma is Woensdag Eiland op de Wauwermans-archipel, genoemd naar generaal Henri Wauwermans (1825-1902) en vurig supporter van de Belgica-expeditie.

Allemaal beestjes

Tijdens de expeditie doen we nog een aantal eilanden aan die vaker door toeristen bezocht worden. Op Barrientos Eiland wemelt het van de kinband- en ezelspinguïns. De dieren trekken zich niet veel van ons aan en doen doodgemoedereerd voort met hun gewaggel, geklim, gebekvecht, gezwem en hun zorg voor hun kuikens.

Geregeld vliegen skua's en reuzenstormvogels over de pinguïnkolonie op zoek naar eieren en kuikens. De pinguïns laten zich niet zomaar doen. Met zijn vijven stormen ze met wijd opengesperde bek op een skua af die wat te dicht bij hun nesten komt. De roofvogel deinst een paar meter achteruit, maar doet even later toch een aanval op een kuiken. Het leven van een pinguïn is hard, hoe schattig ze er ook mogen uitzien.

In Whalers' Bay op Deception Eiland, een nog actieve vulkaan, wandelen we tussen de overblijfselen van een Noors walvisstation van begin 20ste eeuw, een vliegtuighangar en de ruïnes van een Britse onderzoeksbasis die einde jaren zestig vernield werd door de laatste grote uitbarsting van de vulkaan.

Op Goudier Eiland bezoeken we Port Lockroy. Vroeger was het een Britse onderzoeksbasis, maar van 1962 tot begin jaren negentig werkte en woonde er niemand meer en lag het er verwaarloosd bij. Met de steun van de Antarctic Heritage Trust renoveerde Rick Atkinson de basis en vormde hij het om tot een museum annex souvenirwinkel annex postkantoor. Nu posten bijna 17.000 toeristen per jaar er hun Antarctische ansichtkaarten.

Verder gaan we ook aan land op Wiencke Eiland (genoemd naar de Noorse matroos Carl-Auguste Wiencke die tijdens de Belgica-expeditie overboord viel en verdronk) en Torgersen Eiland, en maken we een zodiaccruise nabij Pléneau Eiland. Telkens vergapen we ons aan het rijke dierenleven en de adembenemende landschappen. We zien duizenden ezels-, kinband- en adéliepinguïns, tientallen pelsrobben, Weddellzeehonden en zeeluipaarden en massa’s vogels als albatrossen, aalscholvers en stormvogels.

Na het overschrijden van de poolcirkel en het bezoek aan een verlaten Britse onderzoeksbasis op Detaille Eiland, zit ons avontuur erop en vaart de Polar Star opnieuw richting Ushuaia.

Terwijl in Groot-Brittannië de poolavonturen van Robert Falcon Scott en Ernest Shackleton tot het collectieve geheugen behoren, hebben de meeste Belgen nog nooit van Adrien de Gerlache gehoord. Hij was echter een echte pionier – zelfs Shackleton ging bij hem te rade – en dankzij hem is België tot op de dag van vandaag nog steeds aanwezig in Antarctica.