Begin 2008 vertoefden bijna honderd Belgen in Antarctica. Hun doel: het spoor van de Belgische poolreiziger Adrien de Gerlache volgen en aan land gaan op de vier 'Belgische' eilanden. Samen zetten ze als eerste mensen ooit voet aan wal op Gent Eiland.

Adrien de Gerlache de Gomery (1866-1934) leidde tussen 1897 en 1899 de eerste puur wetenschappelijke expeditie in Antarctica. Hij ontdekte er de Gerlache Straat en tal van eilanden. De Belgica-expeditie was ook de eerste die overwinterde in het pakijs. Aan boord waren bovendien de Noor Roald Amundsen en de Amerikaan Frederick Cook, die later zelf een belangrijke rol zouden spelen in de geschiedenis van de poolgebieden.

De expeditie van de Gerlache heeft nog tot op de dag van vandaag een gunstige invloed op het imago van België. Adrien de Gerlache gaf in totaal 87 namen aan zijn geografische ontdekkingen. Vooral sponsors, familieleden en bekende personen werden op deze manier vereeuwigd. En zo komt het dat de ruim 25.000 toeristen die jaarlijks naar het Antarctische Schiereiland reizen, niet om België heen kunnen. Ze varen onder meer langs Luik Eiland, Brabant Eiland, Gent Eiland, Antwerpen Eiland en door de Vlaanderen Baai.

Borstbeeld

Met 93 landgenoten en een handvol buitenlanders gaan we op 24 januari in Ushuaia (Argentinië) aan boord van de Polar Star, de ijsbreker die de volgende tien dagen ons verblijf zal zijn. Nooit eerder reisden zovele Belgen samen naar het Antarctische Schiereiland, een van de mooiste natuurgebieden ter wereld. We maken deel uit van de expeditiecruise ‘In het Spoor van de Belgica’, georganiseerd door het Brugse reisbureau Asteria Expeditions.

Enkele uren eerder waren we getuige van de plechtige inhuldiging van het borstbeeld van Adrien de Gerlache op de nieuwe wandelboulevard van Ushuaia, vlakbij de pier waar de meeste cruises naar Antarctica vertrekken. Herman Hannon, stichter van Asteria Expeditions, en Jozef Verlinden, biograaf van de Gerlache, namen het initiatief voor het plaatsen van het beeld. Zij zijn ook de bezielers van de permanente tentoonstelling over Adrien de Gerlache en de Belgica-expeditie in het maritieme museum van Ushuaia, die op 18 januari 2000 werd geopend. Het borstbeeld in brons, van de hand van Hasselaar Jos Carmans, is 2,60 meter hoog en weegt 1,5 ton en staat op een sokkel van Carrara-marmer, waarop in vier talen (Engels, Spaans, Nederlands en Frans) een korte tekst staat over de Gerlache.

De ‘Belgische’ eilanden

Onze expeditie is vooral bijzonder door de ‘Belgische’ eilanden die we bezoeken. Ze zijn genoemd naar de steden en provincies die de Belgica-expeditie van Adrien de Gerlache financieel het meest ondersteunden. De eerste afspraak is op Luik Eiland, waar zelden iemand aan land is gegaan. Het smalle strand van Macleod Point biedt net voldoende plaats voor ons allemaal. Drijfnat – het weer is ook Belgisch – keren we terug naar ons schip waarop we kunnen genieten van een warme douche. Die luxe had de Belgica-expeditie 110 jaar geleden niet.

Wanneer we de volgende dag Brabant Eiland, meer bepaald in Buls Bay, bereiken, is het gestopt met regenen, al blijft de lucht betrokken. Net als onze landing op Luik Eiland, worden we met de zodiacs op een erg smal keienstrand gedropt. Lange wandelingen maken zit er dus niet in. De baai is omringd met prachtige gletsjers in verschillende tinten blauw. Geregeld breken er met een onheilspellend gedonder stukken af, recht de zee in. Dit veroorzaakt grote golven, waardoor ons strand nog wat kleiner wordt. Buls Bay is genoemd naar Karel Buls, burgemeester van Brussel tussen 1881 en 1899.

Wanneer we met het schip weer onderweg zijn naar de volgende bestemming, vergasten twee bultrugwalvissen, moeder en kalf, ons op een onvergetelijke show. Gedurende bijna een halfuur springen ze uit het water en zwaaien ze ons toe met hun staart en vinnen.

Of de bultruggen een zonnedans uitvoeren, zullen we nooit te weten komen, maar wanneer we in de vroege namiddag Wilhelmina Bay bereiken, breekt het wolkendek open, en kunnen we – eindelijk – genieten van een zonnige dag. En Antarctica ziet er opeens honderd keer mooier uit. In Wilhelmina Bay, genoemd naar de koningin van Nederland tussen 1890 en 1948, ontmoeten we Dixie Dansercoer en zijn team. Zij hebben met het zeilschip de Euronav alle landingen van de Belgica-expeditie 110 jaar geleden overgedaan.

Na een hartelijke verwelkoming van de Euronav-bemanning, brengen we een bezoek aan Louise Eiland, genoemd naar de zus van Adrien de Gerlache. Opnieuw een erg smalle landingsplaats, maar dat kan ons niet deren. De zon schijnt volop, en we zien op het eiland wat ezelspinguïns en een luierende Weddellzeehond.

Gent Eiland

Op 29 januari schrijft onze expeditie geschiedenis door aan land te gaan op Gent Eiland. Nog nooit heeft iemand dit eiland betreden, zelfs de leden van de Belgica-expeditie niet. Baron Bernard de Gerlache, de kleinzoon van Adrien, is de eerste die er voet aan wal zet. Het is 'dankzij' de opwarming van de aarde dat we dit eiland kunnen bezoeken. Tot voor kort was het volledig bedekt met ijs, maar een deel is weggesmolten waardoor er een strandje is vrijgekomen. Gent Eiland ligt in het Schollaert Kanaal, genoemd naar Frans Schollaert, minister van Binnenlandse Zaken ten tijde van de Belgica-expeditie.

Onze volgende landing is Danco Eiland. Mechelaar Emile Danco was wetenschapper aan boord van de Belgica, maar stierf op 5 juni 1898, dus tijdens de lange poolnacht, aan een hartkwaal. Er is ook een gebied op het continent dat hem verwijst: de Danco Kust. Wanneer we op Danco Eiland aan land gaan, heeft de zon zich opnieuw verscholen achter een dik wolkendek. Daar valt deze keer geen regen uit, maar sneeuw. Dit houdt ons niet tegen om een steile, met keien bedekte heuvel te beklimmen om er een kolonie ezelspinguïns te bezoeken. De eieren zijn allang uitgebroed, zodat we vele kuikens zien.

Op Antwerpen Eiland krijgen we een rondleiding op Palmer Station. Het is de kleinste van de drie Amerikaanse onderzoeksbasissen in Antarctica. Momenteel werken er 32 mensen. Tien zijn wetenschapper, de rest is ondersteunend personeel. Het laatste ‘Belgische’ eiland op ons programma is Woensdag Eiland op de Wauwermans-archipel, genoemd naar generaal Henri Wauwermans (1825-1902) en vurig supporter van de Belgica-expeditie.

Allemaal beestjes

Tijdens de expeditie doen we nog een aantal eilanden aan die vaker door toeristen bezocht worden. Op Barrientos Eiland wemelt het van de kinband- en ezelspinguïns. De dieren trekken zich niet veel van ons aan en doen doodgemoedereerd voort met hun gewaggel, geklim, gebekvecht, gezwem en hun zorg voor hun kuikens.

Geregeld vliegen skua's en reuzenstormvogels over de pinguïnkolonie op zoek naar eieren en kuikens. De pinguïns laten zich niet zomaar doen. Met zijn vijven stormen ze met wijd opengesperde bek op een skua af die wat te dicht bij hun nesten komt. De roofvogel deinst een paar meter achteruit, maar doet even later toch een aanval op een kuiken. Het leven van een pinguïn is hard, hoe schattig ze er ook mogen uitzien.

In Whalers' Bay op Deception Eiland, een nog actieve vulkaan, wandelen we tussen de overblijfselen van een Noors walvisstation van begin 20ste eeuw, een vliegtuighangar en de ruïnes van een Britse onderzoeksbasis die einde jaren zestig vernield werd door de laatste grote uitbarsting van de vulkaan.

Op Goudier Eiland bezoeken we Port Lockroy. Vroeger was het een Britse onderzoeksbasis, maar van 1962 tot begin jaren negentig werkte en woonde er niemand meer en lag het er verwaarloosd bij. Met de steun van de Antarctic Heritage Trust renoveerde Rick Atkinson de basis en vormde hij het om tot een museum annex souvenirwinkel annex postkantoor. Nu posten bijna 17.000 toeristen per jaar er hun Antarctische ansichtkaarten.

Verder gaan we ook aan land op Wiencke Eiland (genoemd naar de Noorse matroos Carl-Auguste Wiencke die tijdens de Belgica-expeditie overboord viel en verdronk) en Torgersen Eiland, en maken we een zodiaccruise nabij Pléneau Eiland. Telkens vergapen we ons aan het rijke dierenleven en de adembenemende landschappen. We zien duizenden ezels-, kinband- en adéliepinguïns, tientallen pelsrobben, Weddellzeehonden en zeeluipaarden en massa’s vogels als albatrossen, aalscholvers en stormvogels.

Na het overschrijden van de poolcirkel en het bezoek aan een verlaten Britse onderzoeksbasis op Detaille Eiland, zit ons avontuur erop en vaart de Polar Star opnieuw richting Ushuaia.

Terwijl in Groot-Brittannië de poolavonturen van Robert Falcon Scott en Ernest Shackleton tot het collectieve geheugen behoren, hebben de meeste Belgen nog nooit van Adrien de Gerlache gehoord. Hij was echter een echte pionier – zelfs Shackleton ging bij hem te rade – en dankzij hem is België tot op de dag van vandaag nog steeds aanwezig in Antarctica.

Gisteren namiddag werd ik opgebeld door iemand van Radio 1. Of ik in het programma Feyten of Fillet iets wilde vertellen over Lawrence Oates. Het was gisteren namelijk diens geboorte- én sterfdag. Natuurlijk wilde ik dat. Het programma werd op voorhand opgenomen, zodat ik niet te zenuwachtig was. Ik heb 's avonds zelf niet durven luisteren, maar iedereen die me gehoord had, zei dat het goed was.

Voor wie de uitzending gemist heeft en zich afvraagt wie in godsnaam Lawrence Oates was, een korte samenvatting:

Lawrence Oates was een Brit die in 1911-1912 deelnam aan de zuidpoolexpeditie van Robert Falcon Scott. Scott wou als eerste de geografische zuidpool bereiken, maar toen hij op 18 januari 1912 met zijn 4 metgezellen 90 graden zuiderbreedte bereikte, zag hij er de Noorse vlag wapperen. En dit betekende dat Roald Amundsen hem voor was geweest en hij had gefaald.

De weg terug naar het basiskamp was een verschrikking. Eerst sterft Edgar Evans, maar ook Oates krijgt meer en meer last van bevriezingsverschijnselen en scheurbuik. Hij wil dat ze hem achterlaten zodat hij hen niet zou ophouden, maar daar wil de rest niets van weten. Op 17 maart 1912, op de dag van zijn 32ste verjaardag, offert hij zich uiteindelijk op. Tijdens een sneeuwstorm verlaat hij plots de tent - zonder zijn schoenen en extra kleding aan te trekken - met de beroemde woorden “I am just going outside and may be some time” (vrij vertaald: “ik ga even naar buiten en dat kan wel een tijdje duren). Ze hebben hem nooit meer teruggezien. Ook Robert Scott en zijn 2 overgebleven medereizigers overleven hun avontuur niet. Zij sterven enkele weken later van de honger en de kou tijdens een dagendurende sneeuwstorm. Dankzij de dagboeknotities van Scott, die een half jaar later werden teruggevonden, weten we wat Oates gedaan heeft en wordt hij sindsdien in Engeland als een held beschouwd.

Ik ben al een heel aantal jaartjes bezeten van Antarctica. Eigenlijk is dit allemaal de schuld van Dixie Dansercoer en Alain Hubert. Einde 1997 vertrokken ze zuidwaarts om het Antarctische continent op ski's over te steken. Elke dag stuurden ze een verslagje door dat op de website van de expeditie gepubliceerd werd. Toevallig zette ik in die periode mijn eerste stappen op het wereldwijde web. En de expeditiesite was een van de eerste websites die ik bezocht. Van Antarctica wist ik toeten noch blazen. Eigenlijk alleen dat het er koud was en er pinguïns woonden.

Door de expeditie van Dansercoer en Hubert dagelijks te volgen, raakte ik snel geboeid door het continent, vooral om de spannende verhalen over de avonturen van Shackleton, Scott, de Gerlache,... In Brussel bezocht ik een tentoonstelling over Antarctica, maar op het internet vond ik enkel maar Engelstalige informatie over het zuidpoolcontinent. Dit bracht me op het idee om zelf een site in elkaar te knutselen: Het Laatste Continent. Ik had natuurlijk niet kunnen vermoeden dat ik mede dankzij de website zelf twee keer naar Antarctica zou reizen. Via Het Laatste Continent leerde ik ook Brendon Grunewald kennen, webmaster van www.70south.com en sinds kort bezieler van de Polar Conservation Society.

Mijn passie voor Antarctica uit zich ook in een kleine bibliotheek van meer dan honderd boeken over het continent. Nu ik meewerk aan de Polar Conservation Society, ga ik me tevens verdiepen in het noordpoolgebied. Dit wordt, vrees ik,  een nieuwe boekenkast, maar hopelijk ook eens een reisje naar het hoge noorden.

Elk jaar verschijnen er honderden nieuwe strips, maar het valt op hoe weinig ervan zich in Antarctica afspelen. Een (niet volledig) overzicht vind je hier. In dit internationale pooljaar had ik meer poolstrips verwacht, maar de oogst valt weer dik tegen. En de enige Antarctica-strip die het daglicht zag, was dan nog een serieuze afknapper.

Climax is een spin-off van Imago Mundi, een reeks waarvan ik enkel de eerste twee delen las en het vervolg angstvallig vermeed, wegens het erbarmelijke niveau. Maar met het verschijnen van Climax waagde ik opnieuw mijn kans. Strips die zich in Antarctica afspelen moet ik gewoon in huis hebben, slecht of niet slecht. De verwachtingen waren uiteraard niet hoog gespannen en ik moet toegeven dat het eerste deel van Climax een tikkeltje leesbaarder is dan Imago Mundi. Toch slagen scenaristen Braquelaire en Corbeyran er niet in om van een interessant uitgangspunt een boeiende en spannende strip te maken.

In De Witte Woestijn trekt wiskundige Leia naar Antarctica om de data van alle aanwezige wetenschappers over de opwarming van de aarde te combineren en te analyseren. Haar verrukking over het grandioze landschap wordt al snel tenietgedaan door een ontdekking: niet alle onderzoeksprotocollen zijn gerespecteerd... Leia's scherpzinnigheid wordt niet door iedereen op prijs gesteld...

Na een hypersaaie inleiding wordt De Witte Woestijn interessanter wanneer Leia in de Franse onderzoeksbasis Dumont d'Urville aankomt en later naar Concordia trekt. We komen meer te weten over het wetenschappelijke onderzoek dat in Antarctica verricht wordt, hoewel Braquelaire en Corbeyran niet veel moeite doen om dit voor de leek erg begrijpbaar te maken. Maar het meest tegenvallend is toch het avontuur dat Leia beleeft in een sneeuwvoertuig tijdens een sneeuwstorm. Voor wie de hachelijke belevenissen kent van Shackleton, Scott of Mawson, is hetgeen Leia meemaakt een lachertje.

Dit eerste deel van Climax is een gemiste kans om een aangrijpende strip over Antarctica te maken. Ook het tekenwerk van Brahy is saai en zielloos. Hopelijk brengen de drie volgende delen beterschap, maar ik vrees ervoor.

Afspreken met poolreiziger Dixie Dansercoer doe je niet in café De Bonte Os, of in een duf stationsbuffet. Neen, het was in de koude, maar zonnige Wilhelmina Bay (Antarctisch schiereiland) waar wij op 28 januari 2008 reikhalzend uitkeken naar zijn zeilboot, de Euronav. Het rendez-vous zou een van de hoogtepunten worden van de Asteria Antarctica-expeditie "In het spoor van de Belgica". Met een respectvol applaus heetten we Dansercoer en zijn gezelschap welkom aan boord van ons schip de Polar Star. 's Avonds vertelde Dixie Dansercoer honderduit over wat zijn In the Wake of the Belgica-expeditie de afgelopen maanden allemaal in Antarctica had uitgespookt. Vol ontzag aanschouwden we de adembenemende foto's van de Zwitser Laurent Dick.

Wat we toen te horen en te zien kregen, kan nu iedereen meebeleven in het boek Dixie Dansercoer in de Voetsporen van Adrien de Gerlache. Hierin vertellen Dixie Dansercoer en Pieterjan Kempynck over hun belevenissen tijdens de In the Wake of the Belgica-expeditie. Het was de bedoeling van de zevenkoppige bemanning om met de zeilboot de Euronav de 21 landingen uit te voeren die de Belgica-expeditie van Adrien de Gerlache 110 jaar geleden deed. Dit was niet altijd even evident. Vaak was het moeilijk om een landingsplaats te vinden. Ook maakten ze foto's van dezelfde plaatsen die Frederick Cook in 1897/1898 op de gevoelige plaat vastlegde. Erg interessant om ze te vergelijken. Vaak is er nauwelijks een verschil waar te nemen. Alsof de tijd in Antarctica meer dan een eeuw heeft stilgestaan. Ook werden de meteorologische gegevens van toen en nu met elkaar vergeleken

Anvers Island, Brabant Island, Wauwermans Island, Cap Beneden,… vele plaatsen in de regio van het Antarctisch schiereiland dragen, dankzij Adrien de Gerlache, Belgische namen. Iets waar ons land toch fier op kan zijn, gezien de meeste pooltoeristen deze streek aandoen. Daarom is het des te jammer dat, in tegenstelling tot de avonturen van Scott, Shackleton en Amundsen, de Belgica-expeditie niet beter bekend is - zelfs in België niet. Ook daar probeerde de In the Wake of the Belgica-expeditie iets aan te doen.

Naast aandacht voor alle voorbereidingen van de expeditie, heeft Dixie Dansercoer in de Voetsporen van Adrien de Gerlache het ook over hoe het was om gedurende meer dan vijf maanden met zeven mannen op een piepkleine boot te leven. Maar het boek is vooral het kopen waard voor de prachtige foto's van Laurent Dick. Een ode aan het laatste stuk (min of meer) ongerepte natuur op onze planeet.

Dixie Dansercoer in de Voetsporen van Adrien de Gerlache van Dixie Dansercoer, Pieterjan Kempynck en Laurent Dick verscheen bij uitgeverij Davidsfonds (2008) en telt 149 blz.